Khói trầm ngày tết

2020-01-12 20:56:48 admin

Quỳ Châu - Vùng đất Miền Tây xứ Nghệ từ lâu vốn đã nổi tiếng với nghề làm hương trầm. Nghề hương trầm ở Quỳ Châu vốn đã có từ lâu, với nghề độc đáo này đã làm nên sự nổi tiếng của một vùng đất xa xôi hẻo lánh trong những ngày tết cổ truyền của dân tộc...


Khai sinh nghề hương trầm

Có lẽ nghề làm hương ở vùng Phủ Quỳ được bắt nguồn từ những người miền xuôi lên lập nghiệp, họ mang theo cả một bí quyết nghề làm hương - thứ mà vốn từ ngàn xưa đã trở nên quen thuộc gần gũi với bao gia đình người Việt. Nói về nguồn gốc của thứ sản phẩm độc đáo này cũng chẳng ai nhớ. Ban đầu, có thể họ lên miền sơn cước này cũng chỉ với một dự định lập nghiệp trên một vùng miền rừng đất rộng người thưa. Cũng có thể, từ chỗ làm vườn rừng, họ phát hiện ra rừng và đất Quỳ Châu, Quế Phong...có một vùng nguyên liệu dồi dào cho nghề làm hương nói chung và nghề “xe” quấn hương trầm nói riêng. Nên từ đó, nghề làm hương với hương trầm chính hiệu Quỳ Châu trở nên nổi tiếng.

Các "Nghệ nhân" của cơ sở sản xuất Thân Hương đang hăng say làm việc

Hương trầm Quỳ Châu với những búp hương dài ngắn tuỳ loại, tuy không cầu kỳ loè loẹt nhưng có nét độc đáo riêng có của nó. Hương trầm được “xe” quấn chặt bằng giấy bản, dài cỡ 1m - loại đặc biệt, ngắn độ 50cm - loại thông dụng. Nhưng dù ở kích cỡ nào thì mỗi búp cũng chỉ lớn cỡ ngón tay trỏ người lớn và đều có chung một đặc điểm: cháy đượm, khói mỏng có mùi thơm dịu ngọt, tàn hương uốn cong tròn tuyệt đẹp. Đây thực sự là một thứ hàng hóa được ưa chuộng trên thị trường trong nước, và đã trở thành một thứ quà biếu quý giá cho người thân ở mọi nơi khi mỗi dịp Tết đến xuân về...

Để có những búp hương trầm thơm ngát Quỳ Châu, những người làm hương phải cầu kỳ chọn lựa nguyên liệu rất kỹ. Ngay từ mùa hè, họ đã đi khắp vùng để đặt mua rễ cây hương bài - một loại cây thuộc loài thảo mộc, lá dài xanh ngắt thường mọc thành từng bụi, từng đám lớn ven khe suối hay trên sườn đồi dưới những tán lá rậm ẩm mát để làm nguyên liệu chính. Với bộ rễ chùm dày, đưa về phơi khô nghiền nát thành bột và có mùi thơm dịu.

Chị Lê Thị Lài, ở Khối 2, thị trấn Quỳ Châu, cho biết: "Mình làm nghề hương trầm cũng đã ngót ngét 4 chục năm rồi. Rời quê hương Hưng Nguyên lên đây khi mới 15 tuổi, bố mẹ lên đây xây dựng kinh tế mới; ở Quỳ Châu vẫn là vùng đất hoang sơ, cuộc sống khi đó vất vả lắm, may mà bố mẹ có biết chút ít về nghề cuốn hương ở dưới xuôi nên thử làm để tăng thêm thu nhập, sau này thấy nguyên liệu dồi dào, mùi vị lại độc đáo nên gia đình tập trung phát triển nghề này cho thu nhập khá, từ đó cả nhà tập trung làm và rồi nghề hương trầm trở thành nghề gia truyền của gia đình mình".

Chuẩn bị... mùa hương

Để tìm hiểu thêm về nguồn gốc của nghề hương trầm, chúng tôi tìm về "Làng nghề hương trầm" thuộc khối Tân Hương, thị trấn Tân Lạc, huyện Quỳ Châu (Nghệ An). Từ những bước chân đầu tiên đặt chân đến ngôi làng này, một mùi hương thoang thoảng, dịu nhẹ đến lạ thường đã bao quanh toàn bộ ngôi làng. Theo lời chỉ dẫn, chúng tôi tìm đến được một cơ sở sản xuất có tiếng trong nghề hương trầm.

Vào Cơ sở sản xuất Thân Hương, hình ảnh đầu tiên là không khí làm việc hối hả của các “Nghệ nhân”, ở sân vườn các sản phẩm vừa làm ra đã được hoàn thiện qua công đoạn đóng thành từng thùng chờ ngày xuất đi. Cạnh đó là vài ba cây hương đang cháy ngun ngút tỏa ra mùi thơm êm dịu lan tỏa khắp nơi.

Các em học sinh cũng tham gia làm hương

Bà Lê Thị Hương, chủ cơ sở sản xuất Thân Hương, cho biết: "Làm cái nghề này không phải nhọc nhằn chi cho lắm, không giống như đào đất, cắt gỗ … nhưng đòi hỏi phải kiên trì, cầu kỳ; đặc biệt là phải nắm và làm đúng kỹ thuật; thời gian chuẩn bị nguyên vật liệu cũng đòi hỏi rất lâu dài, đến cả năm trời. Thời gian đóng từ nguyên vật liệu thành sản phẩm hoàn chỉnh cũng rất quan trọng và tốn nhiều thời gian vì phải làm từ từ, từng que hương một, và làm theo thứ tự từng bước một chứ không thể bỏ qua bước nào, cũng không thể làm vội vàng vì như thế sản phẩm sẽ không đẹp, không thơm, không đạt tiêu chuẩn…".

Cũng theo bà Hương, mỗi năm cơ sở này phải thuê từ 4 đến 5 lao động, cùng với 4 lao động chính trong nhà tập trung làm được khoảng 40 vạn cây hương, trừ mọi chi phí cũng cho thu nhập khoảng 80 đến 100 triệu đồng.

Theo những người dân trong làng nghề thì nguyên liệu quan trọng nhất của hương trầm là cây rễ hương được chuẩn bị từ mùa hè. Ngoài ra, trong nguyên liệu làm hương trầm còn có thảo quả, hoa hồi, quế chi (hoặc bột lá quế khô), trầm xơ, bã mía và một vài thứ phụ gia đặc biệt được giữ kín khác. Phần lớn những thứ nguyên liệu trên đều có sẵn trong vùng. Duy chỉ có thảo quả là phải nhập từ Lạng Sơn, Cao Bằng. Tất cả mọi thứ đều được phơi khô xay nghiền thành bột mịn, trộn đều với nhau theo một tỷ lệ nhất định thành bột hương. Người ta dùng cây Nứa già có sẵn ở vùng này, sau khi chặt về tùy theo từng kích thước loại hương các chủ cơ sở làm hương sẽ cưa kích thước phù hợp rồi đem ngâm nước chừng 3 đến 4 tháng sau đó đem phơi khô, rồi chẻ nhỏ làm “chu”. “Chu” được phơi nắng thật khô, theo một kỹ thuật nhất định. Đây là bí quyết cực kỳ quan trọng cho một cây hương cháy đều, tàn hương sau khi cháy còn nguyên, với dáng uốn như lò xo tạo thành hình số sáu tượng trưng cho cái lộc mùa xuân tràn trề về với mọi nhà. Việc chuẩn bị “chu” làm hương được hoàn tất từ nhiều tháng trước, phơi khô nhuộm phẩm đỏ phần gốc. Người dân ở đây thường chuẩn bị hàng trăm nghìn đến hàng chục triệu thanh “chu” cho cả một mùa làm hương trầm.

Tấp nập đón mùa xuân ấm áp

Hàng năm cứ đến mấy tháng giáp tết từ đầu tháng 10 đến chừng 24, 25 tháng 12 âm lịch là mùa quấn hương tấp nập nhất, nhà nhà quấn hương, người người làm hương. Nhà nào không có cơ sở sản xuất thì đi quấn thuê cho các cơ sở khác. Lao động ở đây chủ yếu là phụ nữ, và phần nhiều là những phụ nữ dân tộc thái, vào mùa này cũng nhàn rỗi nên các chị, các bà trong các bản làng như Minh Tiến, Hủa Na… kéo nhau ra làng nghề tìm chỗ làm thuê kiếm tiền sắm đồ trong dịp tết. Mỗi cơ sở sản xuất thường phải thuê từ 3 đến 4 lao động, những lao động tay nghề bình dân trung bình mỗi ngày công cũng được từ 100 đến 150 ngàn đồng. Ngay cả những em học sinh cấp 1, cấp 2 cũng tranh thủ ngày nghỉ hoặc buổi đêm tham gia làm hương, các em nhỏ chủ yếu là làm công việc nhẹ nhàng hơn, dễ hơn như gói hương thành từng búp, bỏ búp hương vào túi nilon rồi đóng kín hai đầu búp hương lại để hoàn thành sản phẩm. Làm những công việc ấy các em cũng có tiền mua quyển sách, cây bút hay phần nào giúp bố mẹ có thêm nguồn thu nhập. Quan trọng hơn làng nghề cũng giải quyết được phần nào việc làm và tạo nguồn thu nhập ổn định cho hàng trăm lao động địa phương mỗi dịp cuối năm.

Chị Đoàn Thị Ngọc Diệp - "nghệ nhân" quấn hương tại cơ sở sản xuất Thân Hương, cho biết: "Mỗi ngày tôi có thể quấn được trên dưới 3.000 cây hương, tương đương 180.000 đồng/ngày công. Vì những "nghệ nhân" đi quấn thuê như mình là người làm công ăn lương theo sản phẩm nên thời gian làm công do cá nhân tự sắp xếp, khi nào rảnh thì tranh thủ đi quấn, có thể làm thêm buổi đêm". Nhìn những "nghệ nhân" làm các thao tác rất nhanh và thuần thục; các mẫu sản phẩm làm ra cũng rất hoàn hảo, cây hương chắc chắn, tròn đều... nhìn rất bắt mắt.

Một "nghệ nhân" khác, chị Lê Thị Loan ở khối Tân Hương 2, thị trấn Tân Lạc. Tuy tuổi còn khá trẻ nhưng chị Loan đã có thâm niên trong nghề từ khá lâu. “Chị là người đã làm nghề này được mười sáu, mười bảy năm trời rồi. Nghề này đòi hỏi phải cần cù, chịu khó, có khi ngồi cả ngày một chỗ để quấn. Cũng tranh thủ khi nông nhàn kiếm thêm thu nhập để lo cho con cái ăn học và lo sắm sửa dịp tết thôi".

Được biết chị cũng thuộc tốp nghệ nhân quấn nhanh bậc nhất trong làng, ngày nào gắng gắng có thể quấn được đến 3.500 - 4.000 cây hương tương đương 200 đến 250 nghìn đồng/ngày công. Những "nghệ nhân" tay nghề cao như chị Loan, chị Diệp... đến mùa hương phải lựa chọn nơi làm việc vì các cơ sở sản xuất ai cũng muốn có được những lao động tốt nên cơ sở nào nhanh chân hơn, đặt vấn đề sớm hơn và thủ lao tốt thì sẽ có được lao động tay nghề cao, từ đó sản phẩm cuối cùng là búp hương cũng trở nên hoàn hảo hơn.

Rời cơ sở Thân Hương, chúng tôi tới Cơ sở sản xuất hương trầm Hà Loan. Cơ sở này nằm ở khối 2, thị trấn Tân Lạc, đây là một cơ sở lớn với khoảng gần 30 công nhân đang làm việc với không khí rất khẩn trương, nhộn nhịp. Chị Trần Thị Loan, chủ cơ sở sản xuất này cho biết: "Mình làm nghề này đã gần 35 năm rồi, từ ngày thành lập cơ sở đến nay quy mô sản xuất lớn hơn, lượng khách hàng cũng nhiều nên cứ mỗi mùa hương là phải thuê ngót 3 chục công nhân làm. Cơ sở mình sản xuất trên 2 triệu que hương/mùa, thu về trên 1 tỷ đồng mỗi năm".

          Chiều cuối đông, khắp ngõ hẻm của làng nghề hương trầm phảng phất trong gió mùi hương trầm ngào ngạt ở đó các "nghệ nhân" vẫn đang miệt mài với công việc quấn hương của mình. Hình ảnh ấy, mùi hương thơm ấy báo hiệu một mùa xuân đang về. Mùa xuân yên bình, ấm no, hạnh phúc trên vùng đất Phủ Quỳ./.

 

 

Ngọc Giáp